Từ việc điều tra trách nhiệm đến việc điều tra nguyên nhân sự cố —— Những suy ngẫm và đề xuất dựa trên lý thuyết hệ thống và lý thuyết an toàn hệ thống

Phần tiếp theo: Nước ta luôn tiến hành xử lý nghiêm khắc những người chịu trách nhiệm trực tiếp về các vụ tai nạn lao động nghiêm trọng. Việc xác định trách nhiệm trong các vụ tai nạn lao động có vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ an toàn và sức khỏe của người dân, duy trì tính nghiêm minh của pháp luật, nâng cao ý thức trách nhiệm của các cán bộ ở mọi cấp, đồng thời ngăn chặn việc xảy ra những vụ tai nạn lao động nghiêm trọng. Nhưng qua việc phân tích kỹ lưỡng quy trình điều tra và xử lý nhiều vụ tai nạn nghiêm trọng, tác giả nhận thấy rằng nếu cách thức, phạm vi và mức độ xử lý những người chịu trách nhiệm không được xác định một cách chính xác, thì sẽ gây ra một số hậu quả tiêu cực. Tác giả cho rằng, cùng với sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước, một số nội dung và yêu cầu trong Nghị định số 493 của Chính phủ đã không còn phù hợp với tình hình hiện tại. Do đó, cần khẩn trương tiến hành một số thay đổi và cải tiến trong hệ thống báo cáo, điều tra và xử lý các vụ tai nạn lao động. Những đề xuất sửa đổi 6 điều khoản trong Nghị định số 493 của Chính phủ ★ Hệ thống giám sát an toàn của nước ta cần được làm rõ hơn về chức năng chính của các cơ quan thực thi pháp luật; đồng thời, vai trò quản lý của các cơ quan này cần được giảm bớt. Cần xây dựng những quy định rõ ràng để các cơ quan giám sát an toàn có cơ sở để hoạt động. ★ Khi xác định mức độ nghiêm trọng của các vụ tai nạn, không nên lấy mức độ thiệt hại về kinh tế làm tiêu chí để đánh giá mức độ nghiêm trọng của vụ tai nạn. ★ Cần đặt ra những giới hạn thời gian cụ thể cho việc điều tra các vụ tai nạn. ★ Nên học hỏi kinh nghiệm từ các nước khác, nơi mà các tổ chức chuyên trách về điều tra và phân tích các vụ tai nạn được thành lập theo luật định; những tổ chức này sẽ huy động các chuyên gia và những người có chuyên môn từ các lĩnh vực khác nhau để tiến hành điều tra một cách độc lập. ★ Cần xây dựng thêm những quy trình làm việc chuẩn hóa và cụ thể hơn. Ví dụ, có thể bổ sung thêm các quy định về cách quản lý các cuộc phỏng vấn truyền thông và việc điều hướng dư luận. Đặc biệt, cần nhấn mạnh các quy định liên quan đến mạng Internet và các phương tiện truyền thông mới. Sau khi điều tra các vụ tai nạn, cần chú ý tổng kết kinh nghiệm và áp dụng chúng vào thực tế càng sớm càng tốt, nhằm tránh lặp lại những sai lầm tương tự. Thứ ba, việc xác định trách nhiệm có thể trở thành “con dao hai lưỡi” đối với an toàn lao động. Việc xác định trách nhiệm trong các vụ tai nạn lao động chắc chắn là công cụ hữu ích để thúc đẩy việc tuân thủ pháp luật về an toàn lao động. Tuy nhiên, nếu cách thức, phạm vi và biện pháp xác định trách nhiệm không được xử lý đúng cách, thì nó có thể gây ra những tác động tiêu cực. Việc truy cứu trách nhiệm quá mức trong các vụ tai nạn sẽ vô hình trung làm tăng chi phí giám sát an toàn. Điều này không chỉ cản trở việc làm rõ nguyên nhân thực sự của các vụ tai nạn, mà còn có thể gây hiểu lầm cho công chúng và giới truyền thông. Những vấn đề này không chỉ làm giảm tinh thần làm việc của các nhân viên giám sát an toàn, mà còn cản trở việc rút kinh nghiệm từ các vụ tai nạn. Điều này khiến việc xây dựng các biện pháp khắc phục trở nên khó khăn, gây ảnh hưởng xấu đến công tác đảm bảo an toàn lao động trong toàn xã hội, cũng như việc xây dựng hệ thống an ninh công cộng. Pháp chế là biện pháp quan trọng và cơ bản nhất trong công tác an toàn sản xuất. Việc xử phạt những hành vi vi phạm pháp luật và truy cứu trách nhiệm đối với các tai nạn nghiêm trọng chính là những biện pháp quan trọng trong việc thực hiện pháp chế trong lĩnh vực an toàn sản xuất; điều này cũng đúng ở khắp mọi nơi trên thế giới. Nước ta luôn tiến hành xử lý nghiêm khắc những người chịu trách nhiệm trực tiếp về các vụ tai nạn lao động nghiêm trọng. Ngay từ ngày 27 tháng 2 năm 1950, một vụ nổ khí mê-tan đã xảy ra tại mỏ than Yiluo thuộc tỉnh Hà Nam, khiến 174 người thiệt mạng. Lúc bấy giờ, Hội đồng Chính vụ đã xử lý nghiêm túc vụ tai nạn này; các nhà lãnh đạo tỉnh Hà Nam cùng các cơ quan liên quan, cùng với những người làm việc tại mỏ than, đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự và hành chính. Ngày 25 tháng 11 năm 1979, tàu khoan Bohai 2 đã bị đắm trong vịnh Bohai, khiến 72 người thiệt mạng và gây ra những tổn thất tài sản nghiêm trọng. Sau cuộc điều tra, người ta kết luận rằng các lãnh đạo Bộ Công nghiệp Dầu mỏ phải chịu trách nhiệm nặng nề về sự việc này; các lãnh đạo liên quan thuộc Hội đồng Nhà nước cũng đã xử lý sai cách sự việc nghiêm trọng này. Bộ trưởng Bộ Công nghiệp Dầu mỏ lúc bấy giờ bị cách chức; Phó Thủ tướng phụ trách lĩnh vực công nghiệp dầu mỏ cũng bị kỷ luật do có trách nhiệm trong sự việc này. Ngày 21 tháng 4 năm 2001, “Quy định của Hội đồng Nhà nước về việc xử lý trách nhiệm hành chính trong các vụ tai nạn nghiêm trọng” (Sắc lệnh số 302 của Hội đồng Nhà nước) được ban hành và áp dụng. Quy định này nhằm tăng cường việc xử lý trách nhiệm của các nhà lãnh đạo. Vào tháng 4 năm 2007, Hội đồng Nhà nước đã ban hành “Quy định về việc báo cáo, điều tra và xử lý các tai nạn lao động” (Nghị định số 493 của Hội đồng Nhà nước, gọi tắt là Nghị định số 493). Quy định này đưa ra những quy tắc rõ ràng về thủ tục báo cáo các tai nạn lao động, quy trình điều tra và xử lý các tai nạn đó, cũng như cách phân loại các tai nạn lao động và xác định trách nhiệm của các bên liên quan. Nhờ đó, một hệ thống cơ bản để điều tra và xử lý các tai nạn lao động được hình thành, góp phần quan trọng vào việc quy chuẩn hóa công tác này tại Trung Quốc. Qua nhiều năm thực tiễn, việc xác định trách nhiệm trong các vụ tai nạn lao động đã đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ an toàn và sức khỏe của người dân, duy trì tính nghiêm minh của pháp luật, nâng cao tinh thần trách nhiệm của các cấp lãnh đạo, đồng thời ngăn chặn những vụ tai nạn lao động nghiêm trọng xảy ra. Đây chính là công cụ hữu ích để thúc đẩy công tác quản lý an toàn lao động theo đúng quy định của pháp luật. Nhưng qua việc phân tích kỹ lưỡng quy trình điều tra và xử lý nhiều vụ tai nạn nghiêm trọng, tác giả nhận thấy rằng nếu cách thức, phạm vi và mức độ xử lý những người chịu trách nhiệm không được xác định một cách chính xác, thì sẽ gây ra một số hậu quả tiêu cực. Điều này khiến việc xác định trách nhiệm trong các vụ tai nạn trở thành một vấn đề mang tính hai mặt. Việc truy cứu trách nhiệm quá mức trong các vụ tai nạn đã vô tình làm tăng chi phí cho công tác giám sát an toàn. Hiện nay, hệ thống đánh giá hiệu quả công tác giám sát và thực thi pháp luật về an toàn lao động ở nước ta vẫn chưa được xây dựng. Trong bối cảnh tình hình an toàn lao động cực kỳ nghiêm trọng, việc xác định trách nhiệm trong các vụ tai nạn chắc chắn sẽ diễn ra dưới áp lực lớn. Trong bối cảnh áp lực cao và các quy định nghiêm ngặt như vậy, trách nhiệm giám sát an toàn của các nhà quản lý càng trở nên nặng nề hơn; chi phí cũng tăng lên. Tuy nhiên, lợi ích thu được lại không tăng tương ứng, dẫn đến sự mất cân đối nghiêm trọng giữa chi phí và lợi ích. Dù cán bộ phải làm việc với mức độ vất vả và nỗ lực ra sao, nếu không xảy ra sự cố thì họ chưa chắc đã được khen ngợi hay được thăng chức kịp thời (lợi ích). Nhưng nếu xảy ra sự cố, dù họ đã nỗ lực rất nhiều, họ vẫn phải chịu trách nhiệm (chi phí). Hiện tượng mà trong đó trách nhiệm và rủi ro tồn tại song hành do con người gây ra, cùng với sự bất cân xứng giữa trách nhiệm và lợi ích, khiến công tác an toàn sản xuất trở thành một công việc có mức độ rủi ro cao. Trong trường hợp này, có thể xảy ra tình trạng một số cán bộ, vì muốn bảo vệ lợi ích của bản thân hoặc giảm thiểu nguy cơ mất mát lợi ích, buộc phải áp dụng nguyên tắc chủ nghĩa trung tâm trong việc giải quyết các vấn đề. Họ sẽ liên tục áp đặt những chính sách khắt khe, khiến cho một khi xảy ra sự cố ở một khu vực nào đó, tất cả các doanh nghiệp trong khu vực đó đều phải ngừng hoạt động để kiểm tra và sửa chữa. Khi một người bị bệnh, mọi người đều phải uống thuốc. Điều này sẽ làm tăng chi phí cho toàn xã hội, từ đó ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của nền kinh tế, gây ra những mâu thuẫn mới. Đó chính là vấn đề “**thất bại**” mà chúng ta thường nói đến. Ngoài ra, đặc điểm rủi ro cao này cũng gây khó khăn cho công tác quản lý an toàn trong việc thu hút và giữ chân những nhân tài xuất sắc nhất. Để tránh việc áp dụng các biện pháp giám sát mà không tính đến chi phí xã hội, nước ta cần xây dựng một hệ thống đánh giá hiệu quả công tác giám sát an toàn hợp lý. Điều này sẽ khuyến khích các cán bộ tích cực tham gia vào công tác giám sát an toàn, đồng thời buộc họ phải xem xét cả những tổn thất do tai nạn gây ra lẫn chi phí cần bỏ ra để ngăn chặn tai nạn. Đồng thời, khi trách nhiệm của các cán bộ ngày càng tăng, cần nâng cao lợi ích mà họ nhận được từ việc thực hiện công tác an toàn lao động. Như vậy, mọi người sẽ nhận ra rằng mặc dù công việc này đòi hỏi trách nhiệm lớn và có nhiều rủi ro, nhưng đồng thời cũng mang lại triển vọng phát triển tốt. Điều này giúp các cán bộ có thể cân bằng giữa chi phí và lợi ích trong công việc của mình. Thực tế, các quy định pháp luật về an toàn lao động của nước ta đã quy định rõ rằng doanh nghiệp chính là chủ thể chịu trách nhiệm về an toàn lao động. Cơ quan giám sát an toàn chỉ thực hiện công tác kiểm tra, giám sát và hướng dẫn để đảm bảo rằng các hoạt động sản xuất của doanh nghiệp tuân thủ các quy định pháp luật; họ không chịu trách nhiệm trực tiếp về các vụ tai nạn xảy ra. Nhưng dưới áp lực cao do việc đòi hỏi trách nhiệm gây ra, các nhân viên cảm thấy như đang bước trên mặt băng mỏng, lo lắng không yên; không có tiêu chí khách quan nào để phân biệt giữa việc làm tròn trách nhiệm và việc làm trái trách nhiệm, khiến họ bối rối không biết phải làm gì. Một số cán bộ thậm chí chỉ có thể hy vọng rằng mình sẽ gặp may mắn trong vài năm còn giữ chức vụ, điều này khiến công tác phòng ngừa tai nạn khó có thể được triển khai một cách chủ động và hiệu quả. Do đó, trong tình hình an toàn lao động hiện nay vô cùng nghiêm trọng, cần thiết phải xây dựng một cơ chế tương tự như “quy tắc Hand” để xác định trách nhiệm của các cá nhân và nhân viên giám sát. Cơ chế này sẽ liên kết trách nhiệm của họ với những công việc mà họ thực hiện nhằm ngăn ngừa tai nạn, từ đó góp phần vào việc kiểm soát rủi ro và xây dựng các biện pháp phòng ngừa một cách hợp lý. Do đó, cần tăng cường việc giám sát và xử phạt các hành vi vi phạm pháp luật, sự lơ là trách nhiệm trước khi xảy ra tai nạn, đồng thời nhấn mạnh việc xác định trách nhiệm ngay từ giai đoạn đầu. Việc nhấn mạnh quá mức vào việc truy cứu trách nhiệm sẽ gây cản trở việc làm rõ sự thật về vụ tai nạn và tìm ra nguyên nhân gốc rễ của nó. Nhiệm vụ chính trong việc điều tra tai nạn là thu thập các loại bằng chứng, phân tích diễn biến của vụ tai nạn cũng như các yếu tố phức tạp liên quan đến vụ việc, từ đó xác định được sự thật. Cần tránh sự can thiệp và ảnh hưởng từ bên ngoài. Thực tế, những yếu tố như mối đe dọa từ các vụ kiện, xung đột lợi ích, cùng áp lực từ các bên liên quan và dư luận xã hội, chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến việc đánh giá quá trình và kết quả của cuộc điều tra. Điều này khiến cho công tác điều tra và xử lý các vụ tai nạn mang nhiều yếu tố chính trị và đạo đức hơn, thậm chí còn có nguy cơ làm giảm tính khách quan và công bằng. Kết quả như vậy không chỉ gây khó khăn trong việc rút ra bài học kinh nghiệm, mà còn khiến việc cải thiện hệ thống trở nên khó khăn hơn. Trong những năm gần đây, ngay từ giai đoạn đầu của việc điều tra các vụ tai nạn và thảm họa nghiêm trọng, mọi người đôi khi băn khoăn không biết bản chất của sự cố đó là gì: là một sự kiện hay một vụ tai nạn; là vụ nổ hay hỏa hoạn; hay là thảm họa tự nhiên hay tai nạn trong quá trình sản xuất. Đôi khi, các bên có liên quan tham gia vào việc điều tra tai nạn lại có những quan điểm khác nhau rất lớn về nguyên nhân gây ra tai nạn. Nguyên nhân chính dẫn đến những hiện tượng này là việc phân chia trách nhiệm giữa các bộ phận, cùng với việc xác định rõ trách nhiệm của các cán bộ trong hệ thống đó. Năm 2013, một công ty chăn nuôi gia cầm ở vùng Đông Bắc đã xảy ra hỏa hoạn, gây ra nhiều thương vong nghiêm trọng và tổn thất tài sản khổng lồ. Cuộc điều tra ban đầu cho rằng vụ nổ xảy ra do rò rỉ amoniac, từ đó gây ra hỏa hoạn. Dựa trên phán đoán này, các cơ quan chức năng yêu cầu các đơn vị sử dụng amoniac phải tăng cường quản lý an toàn; ở một số nơi, họ thậm chí còn buộc các doanh nghiệp liên quan phải ngừng hoạt động để tiến hành kiểm tra và điều chỉnh. Khi công tác điều tra được tiến hành sâu rộng hơn, người ta xác định rằng vụ tai nạn này là do sự cố kỹ thuật của thiết bị điện gây ra hỏa hoạn; khí amoniac không phải là nguyên nhân chính. Tuy nhiên, trong một thời gian sau đó, vẫn còn một số nơi tiếp tục tiến hành các cuộc kiểm tra lại về an toàn sản xuất tại các doanh nghiệp sử dụng amoniac. Kết quả của việc “sửa chữa sai lầm” này có lẽ là con cừu đã mất, và cái chuồng cũng không thể được sửa chữa kịp thời. Về mặt phương pháp luận, việc làm sáng tỏ sự thật về vụ tai nạn và xác định nguyên nhân cụ thể của nó là nhiệm vụ hàng đầu trong quá trình điều tra tai nạn. Thứ hai, mới tiến hành truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với những hành vi vi phạm thực sự, dựa trên kết quả điều tra vụ tai nạn. Một mục đích khác của việc điều tra tai nạn có lẽ còn quan trọng hơn nữa, đó là dựa trên những vấn đề được phát hiện, đặc biệt là các khiếm khuyết trong cấu trúc hệ thống, để chuyển những hiểu biết đó thành kiến thức, và từ đó biến kiến thức ấy thành các quy định cụ thể. Nhờ vậy, có thể khắc phục các lỗ hổng, hoàn thiện hệ thống, và tạo ra một cơ chế hoạt động bền vững. Vào ngày 20 tháng 11 năm 1996, một vụ hỏa hoạn đã xảy ra tại tòa nhà **Jiali. Vụ hỏa hoạn này đã khiến 41 người thiệt mạng và 80 người bị thương. Điều đáng chú ý là, sau khi cuộc điều tra về vụ hỏa hoạn ngày “11·20” kết thúc, không có ai bị truy cứu trách nhiệm pháp lý. Nguyên nhân của vụ tai nạn được coi là do những vấn đề tồn tại trong hệ thống và cơ chế an ninh công cộng vào thời điểm đó. Người ta cho rằng nguyên nhân cốt lõi của vụ tai nạn nằm ở những khiếm khuyết về mặt cấu trúc, và điều này đã thúc đẩy việc xây dựng các quy định và cơ chế trong lĩnh vực an ninh công cộng, bao gồm cả lĩnh vực chữa cháy. Những công việc này đã giúp **nâng cao đáng kể khả năng ứng phó với các sự cố nghiêm trọng. Một nhược điểm khác của việc truy cứu trách nhiệm quá mức trong các vụ tai nạn là nó có thể gây hiểu lầm cho công chúng và giới truyền thông. Do các vụ tai nạn trong quá trình sản xuất thường xảy ra do việc xác định trách nhiệm chưa được thực hiện đúng cách, nên chúng được coi là những vụ tai nạn do lỗi của con người. Điều này có thể khiến công chúng cho rằng các vụ tai nạn này liên quan đến sự yếu kém trong công việc và sự lơ là, thiếu trách nhiệm của các nhà quản lý. Xu hướng nhận thức này sẽ liên tục làm suy giảm uy tín của các cơ quan ở cấp địa phương. Đồng thời, nó cũng có thể khiến người dân mắc phải ảo tưởng rằng việc phòng ngừa tai nạn và ứng phó khẩn cấp là trách nhiệm của các cơ quan đó, chứ không liên quan gì đến bản thân họ. Hai xu hướng nhận thức tiềm ẩn này rất có hại đối với việc thúc đẩy công tác an toàn lao động trong toàn xã hội, cũng như việc xây dựng an ninh cộng đồng. IV. Phải khắc phục những sai sót đã xảy ra, điều quan trọng là xây dựng một hệ thống quản lý hiệu quả; cần có sự kiên định trong việc áp dụng các quy định, đồng thời phải xác định rõ ràng các hình thức khen thưởng và trừng phạt. Việc thực hiện chế độ trách nhiệm về an toàn lao động và việc xử lý nghiêm minh những trường hợp gây ra tai nạn ở nước ta cần được tăng cường, chứ không thể bị suy yếu. Nhưng chỉ khi trong quá trình thực hiện hệ thống mà chúng ta liên tục tự rà soát, đánh giá, kịp thời phát hiện những vấn đề tồn tại và không ngừng cải tiến, thì hệ thống mới có thể được hoàn thiện hơn, và hiệu quả triển khai cũng sẽ ngày càng tốt hơn. Trong những năm qua, tình hình kinh tế – xã hội của đất nước chúng ta đã có nhiều thay đổi. Một số quy định trong Nghị định số 493 hiện đã không còn phù hợp với tình hình hiện tại. Do đó, cần phải có những điều chỉnh và cải tiến trong hệ thống báo cáo, điều tra và xử lý các vụ tai nạn lao động. Trong bối cảnh tình hình an toàn lao động hiện nay vẫn rất nghiêm trọng, nguy cơ xảy ra các tai nạn nghiêm trọng vẫn còn cao, việc xây dựng một hệ thống trách nhiệm rõ ràng trong lĩnh vực an toàn lao động và tăng cường trách nhiệm xử lý các vụ tai nạn chắc chắn sẽ trở thành những biện pháp quan trọng không thể thiếu trong công tác đảm bảo an toàn lao động. Một trong những mục tiêu vĩ đại trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của đất nước chúng ta là xây dựng xã hội khá giả toàn diện vào năm 2020, đồng thời cải thiện tình hình an toàn lao động. Để đạt được mục tiêu này, việc thực hiện chế độ trách nhiệm về an toàn lao động và việc xử lý nghiêm minh những trường hợp xảy ra tai nạn cần được tăng cường, chứ không thể giảm bớt. Nước ta đang đối mặt với nhiều vấn đề liên quan đến việc đổi mới hệ thống và cơ chế quản lý. Việc xây dựng các quy định rõ ràng để điều tra và xử lý các sự cố là nhiệm vụ cấp bách. Thực tiễn trong những năm gần đây cho thấy rằng việc tăng cường trách nhiệm trong công tác an toàn lao động không chỉ giúp duy trì kỷ luật pháp luật, mà còn có tác dụng răn đe những người coi thường an toàn lao động. Đồng thời, điều này cũng giúp khích lệ tinh thần và nâng cao ý thức trách nhiệm của các cán bộ và nhân viên. Một hệ thống hay biện pháp, trong khi nhấn mạnh tính quy chuẩn, thì không được bỏ qua tác động định hướng mà nó tạo ra. Chỉ khi liên tục tự rà soát, đánh giá trong quá trình thực hiện hệ thống, kịp thời phát hiện những vấn đề tồn tại và không ngừng cải tiến, thì hệ thống mới có thể được hoàn thiện hơn, và hiệu quả triển khai cũng sẽ ngày càng tốt hơn. Hiện nay, công tác an toàn sản xuất ở nước ta đang phải đối mặt với nhiều vấn đề liên quan đến việc đổi mới hệ thống và cơ chế quản lý. Việc xây dựng các quy định rõ ràng để xử lý các vụ tai nạn là nhiệm vụ cấp bách hiện nay. Trong việc xử lý trách nhiệm pháp lý đối với các tai nạn lao động, cần tuân thủ nguyên tắc vừa nghiêm khắc vừa hợp lý, và phải có những hình phạt nghiêm minh. Chỉ khi nghiêm khắc thì mới tạo được uy quyền; còn sự khoan dung thì cần dựa trên sự tin tưởng. Thực tế, việc xử lý những người chịu trách nhiệm trực tiếp về các tai nạn lao động ở nước ta vừa có vấn đề là quá nghiêm khắc, vừa có vấn đề là quá nhẹ nhàng. Về mục tiêu cải cách và đổi mới hệ thống điều tra, xử lý các vụ tai nạn ở nước ta, thay vì chỉ tập trung vào việc điều chỉnh mức độ trừng phạt hay thu hẹp phạm vi điều tra, thì điều quan trọng hơn là làm cho công tác điều tra, xử lý các vụ tai nạn trở nên khoa học, hiệu quả và đáng tin cậy hơn. Nhờ đó, vai trò cảnh báo, khuyến khích và cải thiện tình hình sẽ được nâng cao, từ đó nâng cao uy tín trong việc xử lý các vụ tai nạn nghiêm trọng. Cần khẩn trương sửa đổi và đổi mới hệ thống báo cáo về các vụ tai nạn cũng như quy trình điều tra xử lý chúng. Để đạt được mục tiêu cải cách này, tác giả cho rằng nhiệm vụ quan trọng hiện nay là sửa đổi “Quy định về việc báo cáo và điều tra xử lý các vụ tai nạn lao động”. Quy định số 493 đã được áp dụng kể từ tháng 6 năm 2007. Quy định này đã đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh công tác điều tra và xử lý các vụ tai nạn lao động tại nước ta, và trở thành một trong những quy định cơ bản nhất trong công tác giám sát an toàn. Trong những năm qua, tình hình kinh tế – xã hội của đất nước chúng ta đã có nhiều thay đổi. Một số quy định trong Nghị định số 493 hiện đã không còn phù hợp với tình hình hiện tại. Do đó, cần phải có những điều chỉnh và cải tiến trong hệ thống báo cáo, điều tra và xử lý các vụ tai nạn lao động. Tác giả đã phân tích những vấn đề tồn tại trong Quyết định số 493, và cho rằng cần có những thay đổi sau: Thứ nhất, trong Quyết định số 493, không có sự phân chia rõ ràng giữa các chủ thể pháp lý khác nhau như người gây ra tai nạn lao động, người quản lý an toàn lao động, và người giám sát việc thực hiện các quy định về an toàn lao động. Do đó, việc điều tra và xử lý các vụ tai nạn trở nên khó khăn, vì không thể xác định rõ trách nhiệm của từng bên; tất cả đều bị coi là những người chịu trách nhiệm về vụ tai nạn. Thực ra, điều này cũng giống như việc lẫn lộn vận động viên, trọng tài và huấn luyện viên (nhân viên quản lý) với nhau. Hiện tượng này cho thấy rằng hệ thống giám sát an toàn của nước ta cần làm rõ hơn chức năng chính của mình trong việc thực hiện các biện pháp thi hành pháp luật; đồng thời cần giảm dần vai trò quản lý của hệ thống này, nhằm thúc đẩy việc hiện đại hóa hệ thống giám sát an toàn. Trong những năm gần đây, chúng ta thường nhấn mạnh việc truy cứu trách nhiệm đối với những trường hợp vi phạm nhiệm vụ. Điều quan trọng nhất trong chính sách này là phải xác định rõ thế nào là “vi phạm”, đồng thời cần xây dựng các quy định rõ ràng để các cơ quan giám sát an toàn có cơ sở để thực hiện công việc của mình. Gần đây, một số đồng chí muốn nhấn mạnh việc làm tròn trách nhiệm để được miễn trừ trách nhiệm. Thực tế, việc truy cứu trách nhiệm vì thiếu trách nhiệm đã bao hàm ý nghĩa miễn trừ trách nhiệm khi đã làm tròn bổn phận; tuy nhiên, nếu chỉ nhấn mạnh vào việc miễn trừ trách nhiệm, có thể sẽ phát sinh một số vấn đề mới. Tác giả cho rằng, điều quan trọng là không được để mất kiểm soát trong hệ thống. Thứ hai, theo Điều 3, Chương 1 của Quyết định số 493, tai nạn lao động được phân loại thành bốn cấp độ: tai nạn cực kỳ nghiêm trọng, tai nạn nghiêm trọng, tai nạn tương đối nghiêm trọng và tai nạn thông thường, dựa trên số người chết hoặc bị thương, cũng như mức độ thiệt hại về kinh tế do tai nạn gây ra. Quy định như vậy đã từng gây ra một số tranh cãi trong quá trình soạn thảo Sắc lệnh số 493. Lúc bấy giờ, có chuyên gia cho rằng thiệt hại về kinh tế trực tiếp và thương vong con người không phải là những sự kiện tương tự nhau, nên không thể đánh giá chúng một cách đồng nhất. Trong Luật An toàn Sản xuất mới, nguyên tắc an toàn sản xuất của nước ta đã được điều chỉnh thành “Công tác an toàn sản xuất cần lấy con người làm trung tâm, kiên trì phát triển một cách an toàn, và tuân thủ nguyên tắc ưu tiên an toàn, chú trọng phòng ngừa, và áp dụng các biện pháp quản lý toàn diện”. Nếu coi cả những tổn thất kinh tế trực tiếp là tiêu chí để xếp hạng các vụ tai nạn, thì sẽ tạo ra quan niệm sai lầm rằng tài sản và mạng sống có giá trị ngang nhau; điều này có thể dẫn đến những hậu quả tiêu cực trong hệ thống quản lý. Việc coi tổn thất kinh tế trực tiếp là một trong những tiêu chí để phân cấp các vụ tai nạn phản ánh tư duy truyền thống, và nó không còn phù hợp với các giá trị xã hội của Trung Quốc hiện đại cũng như các chính sách và quy định hiện hành. Thứ ba, theo Điều 29 của Quyết định số 493, nhóm điều tra tai nạn phải nộp báo cáo điều tra về vụ tai nạn trong vòng 60 ngày kể từ ngày xảy ra tai nạn ； Trong những trường hợp đặc biệt, với sự chấp thuận của cơ quan chịu trách nhiệm điều tra vụ tai nạn, thời hạn nộp báo cáo điều tra vụ tai nạn có thể được kéo dài một cách phù hợp. Tuy nhiên, thời gian kéo dài này không được vượt quá 60 ngày. So với các quy định ở nước ngoài, yêu cầu này quá khắt khe. Việc đặt ra những giới hạn thời gian nghiêm ngặt cho công tác điều tra không chỉ gây áp lực lớn lên nhóm điều tra mà còn có thể ảnh hưởng đến chất lượng của công tác điều tra. Cuối cùng, điều này có thể làm ảnh hưởng đến tính khoa học của kết quả điều tra. Việc điều tra các tai nạn nghiêm trọng ở nước ngoài thường không có giới hạn thời gian cứng nhắc; nước ta nên đặt ra những giới hạn thời gian khoa học hơn cho việc điều tra các tai nạn. Thứ tư, theo quy định của Sắc lệnh số 493, nhóm điều tra các vụ tai nạn ở nước ta chủ yếu được thành lập từ các nhân viên thuộc các cơ quan chức năng có liên quan và các chuyên gia trong ngành. Trong quá trình điều tra tai nạn, thiếu một hệ thống nghiêm ngặt để tránh xung đột lợi ích; nhiều cơ quan tham gia vào việc điều tra tai nạn rất có thể cũng chính là những cơ quan chịu trách nhiệm liên quan. Cách làm này thường khó có thể đảm bảo tính khách quan và trung lập của kết quả điều tra, tạo ra ấn tượng rằng trọng tài và vận động viên hòa làm một. Việc điều tra và xử lý các vụ tai nạn phải tuân thủ các nguyên tắc minh bạch, công bằng và đáng tin cậy. Nếu kết quả điều tra không được xã hội chấp nhận, không chỉ gây ra những tổn thất kinh tế và xã hội nghiêm trọng hơn, mà còn có thể ảnh hưởng đến **danh tiếng**. Để đảm bảo tính công bằng, minh bạch và đáng tin cậy trong việc điều tra các vụ tai nạn hoặc sự cố nghiêm trọng, các quốc gia khác thường thành lập các cơ quan chuyên trách về việc điều tra và phân tích các vụ tai nạn theo quy định của pháp luật. Những cơ quan này sẽ huy động các chuyên gia và những người có chuyên môn từ nhiều lĩnh vực khác nhau để tiến hành công tác điều tra một cách độc lập. Thứ năm, đề nghị trong việc sửa đổi Nghị định số 493 cần bổ sung thêm một số quy trình làm việc mang tính tiêu chuẩn hóa và cụ thể, có thể thực hiện được. Ví dụ như phân công nhiệm vụ cho các nhóm điều tra, các bước tiến hành điều tra tại hiện trường, yêu cầu liên quan đến việc thu thập bằng chứng, tiêu chuẩn đối với các đơn vị phân tích kỹ thuật, cách thức mà nạn nhân hoặc người thân của họ có thể đưa ra yêu cầu, cách thức can thiệp và giao tiếp của cơ quan tư pháp, sự giám sát và kiểm tra của bên thứ ba trong quá trình điều tra, cũng như quy định về việc công bố kết quả điều tra và giao tiếp với công chúng. Ví dụ, có thể bổ sung các quy định về cách quản lý các cuộc phỏng vấn truyền thông và việc điều hướng dư luận; đặc biệt cần nhấn mạnh các quy định liên quan đến mạng Internet và các phương tiện truyền thông mới. Trong công tác điều tra tai nạn, nên bố trí người chuyên trách theo dõi dư luận. Đối với các vấn đề xã hội khác nhau, cần trả lời một cách thực tế và dựa trên cơ sở khoa học. Thứ sáu, khuyến nghị sau khi điều tra vụ tai nạn cần chú ý đặc biệt đến việc tổng kết bài học kinh nghiệm và áp dụng chúng vào thực tiễn càng sớm càng tốt. Cần biết cách rút kinh nghiệm từ các vụ tai nạn. Mục đích cuối cùng của việc điều tra các vụ tai nạn là giúp xã hội chúng ta có thể học hỏi từ đó, nhằm tránh lặp lại những sai lầm tương tự. Kể từ năm 1967, khi bắt đầu đảm nhận vai trò điều tra các vụ tai nạn giao thông một cách độc lập, Ủy ban An toàn Giao thông Hoa Kỳ đã đưa ra 12.000 khuyến nghị về an toàn cho 2.200 tổ chức và cá nhân. Trong số đó, 58% các khuyến nghị được đưa ra dành riêng cho các cơ quan giao thông của Hoa Kỳ; các cơ quan này được yêu cầu phải trả lời về các biện pháp mình đã thực hiện để thực hiện từng khuyến nghị trong vòng 90 ngày. Nếu họ không chấp nhận một số khuyến nghị nào đó, họ cần phải giải thích lý do. Sau khi đưa ra kết luận trong báo cáo điều tra vụ tai nạn và đề xuất các biện pháp cụ thể, các cơ quan quản lý hoặc nhà chức trách có liên quan cần thực hiện việc kiểm tra và giám sát các doanh nghiệp hoặc tổ chức trong lĩnh vực đó, nhằm đảm bảo rằng các khuyến nghị được thực hiện một cách triệt để. Chỉ như vậy, chúng ta mới có thể biến những bài học đau thương từ các vụ tai nạn thành động lực thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Mưa thuận theo mùa, về mùa xuân thì mới rơi. Đất nước chúng ta đang ở trong giai đoạn quan trọng của sự phát triển kinh tế – xã hội. Các cơ chế và hệ thống quản lý an toàn sản xuất đang được cải tiến không ngừng. Vì vậy, chúng ta có lý do để kỳ vọng nhiều hơn vào việc cải cách và đổi mới các quy định liên quan đến việc điều tra các tai nạn trong quá trình sản xuất.